Cytaty w Nowym Testamencie Przekładu Nowego Świata, będące kopiami fragmentów zawierających tetragram w Starym Testamencie
Jedynym miejscem w NT, do którego Towarzystwo Strażnica jest jako tako upoważnione przez stare manuskrypty LXX do wstawienia tetragramu, jest fragment w Dz Ap 3:22. Brzmi niedorzecznie? Zachęcam do lektury.
Towarzystwo Strażnica wraz ze wszystkimi Świadkami Jehowy wierzy, że jeśli chodzi o cytaty z imieniem Bożym z ST (w wersji LXX) przytaczane w NT, to sprawa wygląda następująco:
Twórca (lub raczej twórcy LXX) w ok. III wieku przed Chrystusem skopiowali hebrajski ST, tłumacząc go na grecki. Miejsca, w których w hebrajskim ST występowało imię Boże Jahwe/Jehowa skopiowali zaś w ten sposób, że nie transkrybowali imienia Boga na język grecki, tylko przepisali je tak jak wyglądało ono tekście hebrajskim. Potem, w I wieku naszej ery, pisarze Nowego Testamentu, którzy podczas redagowania swych ksiąg cytowali z ST w wersji LXX (300 na 350 cytatów w NT jest z LXX - por. Rajmund Pietkiewicz, Gdy otwierasz..., str. 53) mieli do czynienia z takimi właśnie kopiami LXX i cytując z miejsc zawierających imię Boże w LXX wpisywali je także do swych rękopisów NT (por. publikacje Świadków Jehowy: Imię Boże, które pozostanie na zawsze, Brooklyn 1987, str. 24; Chrześcijańskie Pisma Greckie, Brooklyn 1994, str. 412, 413). Towarzystwo Strażnica bezpodstawnie ośmiela się zakładać w powyższym wnioskowaniu, że skoro znalazły się pewne fragmentaryczne skrawki LXX z imionami Bożymi w wersji hebrajskiej z I i II wieku przed Chrystusem (namiary na dokładny wykaz tych skrawków podaję niżej), to można w sposób pewny na bazie kilku szczątkowych skrawków orzec, że tetragram znajdował się w całych wersjach LXX (których dziś nie mamy).
Zatem, zdaniem Towarzystwa Strażnica, z którego miejsca z tetragramem w ST nie cytowałby jakiś autor NT, to był tam tetragram. Rozumowanie takie jednak jest pełne naciągania. Zauważmy, że fragmenty nie świadczą jeszcze o całości i takie wnioskowanie jest takim samym błędem jak uogólnianie o całości na bazie jednego przypadku. Aby zobrazować jak błędne i niepewne może być takie wnioskowanie wyobraźmy sobie więc podobną sytuację, mianowicie, że w wyniku jakiegoś kataklizmu nie zachowają się żadne kompletne wersje Biblii Tysiąclecia III, i za 3000 lat ktoś znajduje tylko skrawki tej Biblii. Jak wiadomo, we wspomnianej edycji Biblii Tysiąclecia imię Boże Jahwe zostało zachowane tylko w 21 miejscach (Wj 6:2; 6:3; 15:3; 34:5; 34:6; Joz 22:22; 22:24; Sdz 2:12; 1 Krl 1:37; 9:9; 18:21; 18:39; 22:5; 2 Krl 10:23; 2 Krn 15:9; Ps 68:5; 83:19; 105:7; Iz 42:8; Jer 9:23; 16:21) ale wyobraźmy sobie, że za 3000 lat znaleziono by także kilka takich skrawków z imieniem Bożym tej Biblii i ktoś na podstawie takich skrawków domniema, że imię Boże Jahwe znajdywało się w całej edycji tej Biblii. Wiemy jak bardzo zawodne byłoby takie wnioskowanie. Podobnie może być z powyższymi skrawkami LXX, których Towarzystwo Strażnica znalazło zaledwie kilkanaście. Oczywiście, jak to bywa z analogiami nigdy nie są dokładnym odzwierciedleniem czegoś, tak i ta analogia nie musi być idealna, bo pewnie w wspomnianych wyżej pewnych kopiach LXX tetragram występował w większej ilości miejsc niż ma to miejsce w Biblii Tysiąclecia III.
Faktem jednak jest, i wiemy to z tych samych skrawków LXX na jakich polega Towarzystwo Strażnica, że tak jak w Biblii Tysiąclecia tetragram nie występuje w każdym miejscu w którym miał go tekst masorecki ST, tak samo nie występował on w każdym miejscu w owych LXX na jakie powołuje się Towarzystwo Strażnica. Przykładem takiej sytuacji jest skrawek papirusu Fuad 266a. W miejscu, gdzie powinien mieć on tak jak tekst hebrajski tetragram (Rdz 4:6) nie zawiera on jednak tetragramu. Patrz dokładniejsze omówienie tej kwestii w tekście Czy pisarze Nowego Testamentu "musieli" przepisywać Imię Boże z Septuaginty? gdzie omówiono też inne takie podobne przypadki w manuskryptach LXX.
Ale istnieje coś co dodatkowo ukazuje nieprecyzyjność rozumowania Towarzystwa Strażnica w tym miejscu. Tym czymś są zachowane do dziś hebrajskie fragmenty ST z czasów Jezusa, na których opierało się również tłumaczenie Septuaginty (o tym niżej) z jakiej cytowali pisarze NT, i które to fragmenty nie zawsze mają tetragram w tym miejscu w jakim 10 stuleci po Chrystusie wpisywali go masoreci. Aby nie być w tym miejscu gołosłownym zróbmy pewne porównanie z tekstem masoreckim wobec starszego od niego o prawie tysiąc lat zwoju Izajasza ze zbioru Zwojów znad Morza Martwego (por. książkę Świadków Jehowy pt. Wyposażony do wszelkiego dzieła dobrego [bez miejsca i roku wydania], część I, str. 54 - o wydaniu tej książki wspomina książka Świadków Jehowy pt. Świadkowie Jehowy głosiciele Królestwa Bożego, Brooklyn 1995, str. 97). I tak, w Izajasza 3:17 i 38:14 ów hebrajski zwój znad Morza Martwego określa Boga słowem Adonai-Pan a tekst masorecki wprowadza w tym miejscu tetragram YHVH. W Izajasza 40:7, 42:5 i 50:5 jest podobnie - rzeczony hebrajski zwój znad Morza Martwego określa Boga słowem Elohim-Bóg, choć tekst masorecki wprowadza w tych miejscach tetragram YHVH (por. SEVENTH-DAY ADVENTIST BIBLE COMMENTARY, tom 5, str. 160. Patrz również VETUS TESTAMENTUM, tom. 4:2, str. 156. Istnieją też sytuacje odwrotne - por. tamże).
Wiadomo też, że na tychże przedmasoreckich tekstach, które tetragramu nie miały lub miały tetragram gdzie indziej niż tekst masorecki opierały się tłumaczenia wersji LXX z jakich korzystali pisarze NT. Jedna z wyżej już cytowanych publikacji Świadków Jehowy podawała:
"Septuaginta opierała się zatem na tekście hebrajskim, wcześniejszym od tekstu masoretycznego" (Wyposażony......, część I, str. 52).
I choć przesadą byłoby twierdzenie, że przedmasoreckie teksty ST zawsze się nie zgadzają z tekstem masoreckim, to jednak warto zauważyć, że jeden z komentarzy biblijnych podaje, że przedmasoreckie hebrajskie teksty ST "zawierające pewne odchylenia od tekstu masoreckiego na ogół zbliżają się do wersji tekstu, z którego dokonano przekładu ksiąg ST na język grecki w Septuagincie" (Wstęp ogólny do Pisma Świętego, Poznań-Warszawa 1986, str. 134-135).
Jeśli zatem na tych przedmasoreckich tekstach hebrajskich opierały się tłumaczenia LXX, to nawet jeśli owi tłumacze LXX wpisywali tetragram tam, gdzie znajdował się on w owych fragmentach hebrajskich, to tym samym wcale nie oznacza to jeszcze, że tetragram ten znajdował się w owych LXX dokładnie w tych samych miejscach, w jakich ma go dziś tekst masorecki. Jak pokazano wyżej na przykładzie hebrajskiego tekstu Izajasza z przedmasoreckiego tekstu ST, nie znajdujemy bowiem tetragramu w tych miejscach hebrajskiego tekstu przedmasoreckiego, w których mają go dzisiejsze oparte na tekście masoreckim tłumaczenia Biblii z imieniem YHVH. Świadkowie Jehowy przeoczają ten fakt i dlatego popełniają błąd w swym rozumowaniu, postulując na bazie tekstu masoreckiego, że tetragram powinien znajdować się w tym a tym cytacie ST przytoczonym w NT.
Reasumując: bazując na tekście masoreckim ST Towarzystwo Strażnica nie może orzec (co jednak czyni), że jakiś autor widział tetragram cytując w NT jakiś fragment z danego miejsca ST w LXX, gdzie dziś widać w masoreckiej Biblii hebrajskiej imię Boże. Mówiąc to samo ale ujmując to nieco inaczej: na bazie tekstu masoreckiego ST na jakim polega Towarzystwo Strażnica przy swoim wstawianiu imienia Jehowa do NT nie możemy dziś dokładnie orzec gdzie dokładnie w ST w wersji LXX posiadanej przez cytujących go pisarzy NT znajdował się pierwotnie tetragram YHVH. Nie trudno się domyśleć, że fakt ten ma druzgocące implikacje dla dokonanego przez Towarzystwo Strażnica wstawienia imienia Bożego do ich Nowego Testamentu, bowiem uczynili to oni właśnie na podstawie tekstu masoreckiego, który jak już teraz wiemy (patrz wyżej) zawiera gdzie indziej imię Boże niż przedmasoreckie hebrajskie teksty ST, na których opierało się tłumaczenie LXX, które cytowali pisarze NT.
Wobec powyższych przesłanek musimy więc też zakwestionować powyższe rozumowanie Towarzystwa Strażnica i zakwestionować ich wnioskowanie, które od paru skrawków z tetragramem w starych LXX wnioskuje o tym iż tetragram był w reszcie tych wszystkich miejsc LXX w jakich ma go późny tekst masorecki, na którym opierają się wydania współczesnej Biblii hebrajskiej (chodzi to u masorecki kodeks Leningradzki - por. Leksykon Religioznawczy, Warszawa 1988, str. 33; por. też Rajmund Pietkiewicz, Gdy otwierasz Biblię, Wrocław 1995, str. 67; Wstęp....., jak wyżej, str. 157). Jak bowiem widać przedmasorecki tekst ST często nie ma imienia Bożego tam gdzie starsze od niego tzw. świadkowie tekstu hebrajskiego.
Punktem wyjścia dla niniejszych rozważań będzie więc roszczenie, że aby dowieść tego, że w pierwszych manuskryptach NT znajdował się tetragram we wszystkich zawierających tetragram miejscach cytowanych z ST, Świadkowie Jehowy powinni przedstawić dla potwierdzenia każdego z tych miejsc pochodzący z czasów powstawania NT manuskrypt LXX z tetragramem widocznym w cytowanym miejscu ST. Czy Świadkowie Jehowy mają w swoich manuskryptach LXX potwierdzenie dla każdego z cytowanych z ST miejsc, w których w NT wstawili tetragram? Jeśli nie dla każdego, to dla których miejsc? Na te i inne pytania odpowie niniejszy tekst, w którym postanowiłem przeanalizować wszystkie miejsca Nowego Testamentu, w których Świadkowie Jehowy postanowili wstawić imię Boże Jehowa w oparciu o to, że są to cytaty z ST z miejsc zawierających to imię.
Dokładny wykaz i naukowy opis pochodzenia wszystkich cytatów z NT w ST, wraz ze szczegółową klasyfikacją cytatu oraz informacją można znaleźć na stronie http://home.earthlink.net/~rgjones3/Septuagint/sptableNT.html
W niniejszym tekście będę się posługiwał tymi danymi w celu analizy miejsc Nowego Testamentu, w których Przekład Nowego Świata zacytował fragmenty z imieniem Bożym z ST.
Na początek spójrzmy na wykaz tych miejsc, w których Przekład Nowego Świata wstawił tetragram, z racji tego, że miejsca te są cytatami lub przynajmniej niewątpliwymi parafrazami wystarczająco obszernych (żeby nie było wątpliwości, że jest to przytoczenie) fragmentów zawierających w ST imię Boże.
Podaję tylko bezsporne przykłady, tzn. takie, które w cytowanym tekście ST rzeczywiście obejmują miejsce z tetragramem ewidentnie widocznym w cytowanym przez NT tekście ST. Poniższy zestaw nie będzie zatem obejmował takich wersów z NT, które nie cytują ST z fragmentu wyraźnie zawierającego imię Boga. Towarzystwo Strażnica czasem stwarza bowiem pozorne wrażenie w swym Przekładzie Biblii NT, że jakiś cytat z ST ma w ST tetragram, robiąc to w ten sposób, że słowa autora natchnionego NT, który jakiś cytat ST opatrzył komentarzem "tak mówi Pan", czy "tak rzecze Pan" bezpodstawnie zamienia na słowa "tak mówi Jehowa", choć jest to tylko dodatek autora NT, a nie składowa część cytatu ST (wykaz miejsc NT, w których Towarzystwo Strażnica dokonuje takich bezpodstawnych zmian podałem w tekście: Czy Brooklyn sfałszował Nowy Testament?. Takie miejsca pominąłem więc w poniższym zestawie jako nie będące stricte cytatami z ST z miejsc zawierających tetragram.
Mt 3:3 (cytat z Iz 40:3); 4:4 (cytat z Pwt Pr 8:3); 4:7 (cytat z Pwt Pr 6:16); 4:10 (cytat z Pwt Pr 6:13); 5:33 (cytat z Kpł 19:12; Lb 30:2); 21:9 (cytat z Ps 118:25-26); 21:42 (cytat z Ps 118:22-23); 22:37 (cytat z Pwt Pr 6:5); 22:44 (cytat z Ps 110:1); 23:39 (wystarczająco wyraźna aluzja Jezusa do Ps 118:26); 27:10 (cytat z Zch 11:12-13); Mk 1:3 (cytat z Iz 40:3); 11:9 (okrzyk tłumu za Ps 118:25); 12:11 (cytat z Ps 118:22-23); 12:29 (cytat z Pwt Pr 6:4-5); 12:30 (jak obok); 12:36 (cytat z Ps 110:1); Łk 2:23 (cytat z Wj 13:2,12,15); 3:4 (cytat z Iz 40:3-5); 4:8 (cytat z Pwt Pr 6:13); 4:12 (cytat z Pwt Pr 6:16); 4:18; 4:19 [oba to Jezusowe cytaty z ST - Iz 61:1-2; 58:6]; 10:27 (cytat z Pwt Pr 6:5); 13:35 (Jezus z pamięci cytuje Ps 118:26); 19:38 (tłum skanduje Ps 118:26); 20:42 (cytat z Ps 110:1); J 1:23 (cytat z Iz 40:3); 6:45 (cytat z Iz 54:13); 12:13 (tłum skanduje Ps 118:26); 12:38 (tetragram 2 razy - cytat z Iz 53:1); Dz Ap 2:20 (cytat z Jl 3:4); 2:21 (cytat z Jl 3:5); 2:25 (cytat z Ps 16:8); 2:34 (cytat z Ps 110:1); 3:22 (cytat z Pwt Pr 18:15); 4:26 (cytat z Ps 2:1-2); 15:17 (cytat z Am 9-11) . Prócz tego Dz 13:10 są wystarczającą aluzją do Oz 14:10, który w masoreckim ST zawiera tetragram; Rz 4:3 (cytat z Rdz 15:6); 4:8 (cytat z Ps 32:1-2); 9:28 (cytat z Izajasza 10:22-23); 9:29 (cytat z Izajasza 1:9); 10:13 (cytat z Jl 2:32); 10:16 (cytat z Izajasza 53:1); 11:3 (cytat z 1 Krl 19:10,14); 11:34 (wystarczająco wyraźna aluzja do Iz 40:13); 12:19 (cytat z Pwt Pr 32:35); 15:11 (cytat z Ps 117:1); 1 Kor 1:31 (cytat z Jer 9:24); 2:16 (cytat z Iz 40:13); 3:20 (cytat z Ps 94:11); 10:26 (wystarczająco wyraźna aluzja do Ps 24:1); Gal 3:6 (cytat z Rdz 15:6); 2 Tm 2:19 (cytat z Lb 16:5; patrz też przypis w Biblii Tysiąclecia do tego wersu); Hbr 2:13 (cytat z Iz 8:17); 7:21 (cytat z Ps 110:4); 8:8 (Jer 31:31-34); 8:9 (jak obok); 8:10 (jak obok); 8:11 (jak obok);10:16 (cytat z Jer 31:33); 10:30 (Pwt Pr 32:36); 12:5; 12:6 (ostatnie dwa ostatnie wersy zawierają cytaty z Prz 3:11; por. też przypis do tych wersów w Biblii Tysiąclecia); 13:6 (cytat z Ps 118:6); Jk 2:23 (cytat z Rdz 15:6); 1 P 1:25 (cytat z Izajasza 40:6-8); 1 P 3:12 (Ps 34:12-16).
Razem 68 cytatów. Scharakteryzujmy teraz każdy z powyższych cytatów poprzez krótki komentarz w nawiasie obok. Jeśli jakiś cytat jest zacytowany dokładnie z LXX to nie umieszczam przy nim komentarza. Natomiast w przypadku gdy cytowany tekst z LXX został przez cytującego go autora NT zmodyfikowany przez intencje osobiste lub wpływ innego niż LXX tekstu ST (takie sytuacje też bowiem się zdarzały w cytatach NT z ST, np. w Ew. Mt - por. choćby Wstęp do Nowego Testamentu, Poznań 1996, str. 169) wtedy w nawiasie obok określam skalę i rodzaj tej modyfikacji:
Mt 3:3 (tekst zacytowany z niewielkimi zmianami);
4:4; 4:7; 4:10;
5:33 (tekst zacytowany z dużymi zmianami, praktycznie jest to swobodna parafraza);
21:9; 21:42;
22:37 (tekst poszerzony o kilka słów nie będących w tekście LXX);
22:44 (cytat lekko sparafrazowany);
23:39 (wystarczająco wyraźna aluzja Jezusa do Ps 118:26);
27:10 (tekst silnie sparafrazowany);
Mk 1:3 (tekst zacytowany z niewielkimi zmianami);
11:9 (okrzyk tłumu za Ps 118:25);
12:11;
12:29 (tekst poszerzony o kilka słów nie będących w tekście LXX); 12:30 (jak obok);
12:36;
Łk 2:23 (pewne zmiany w tekście); 3:4 (jak obok);
4:8; 4:12; 4:18;
4:19 [oba to Jezusowe cytaty z ST];
10:27 (cytat dość dokładny, choć poszerzony o dodatki i synonimy);
13:35 (Jezus z pamięci cytuje Ps 118:26);
19:38 (tłum skanduje Ps 118:26);
20:42;
J 1:23 (pewne zmiany w tekście); 6:45 (jak obok);
12:13 (tłum skanduje Ps 118:26); 12:38 (2 razy);
Dz Ap 2:20 (cytat poszerzony o dodatki i synonimy);
2:21 (cytat poszerzony o dodatki i synonimy);
2:25; 2:34; 3:22; 4:26;
15:17 (pewne zmiany).
Prócz tego:
Dz 13:10 są silną aluzją do Oz 14:10, który w masoreckim ST zawiera tetragram;
Rz 4:3; 4:8;
9:28 (pewne zmiany);
9:29; 10:13; 10;16; 11:3;
11:34 (wystarczająco wyraźna aluzja do Iz 40:13);
12:19 (pewne zmiany);
15:11;
1 Kor 1:31 (cytat omija pewne fragmenty LXX);
2:16;
3:20 (pewne zmiany);
10:26 (wystarczająco wyraźna aluzja do Ps 24:1);
Gal 3:6;
2 Tm 2:19 (cytat dokładny, choć zawiera pewne synonimy);
Hbr 2:13; 7:21;
8:8 (cytat dokładny, choć zawiera pewne synonimy);
8:9, 8:10,
8:11 (jak obok);
10:16 (cytat zawiera pewne dodatki i pominięcia);
10:30 (cytat zawiera pewne dodatki);
12:5; 12:6; 13:6; Jk 2:23; 1 P 1:25;
3:12 (cytat zawiera kilka synonimów);
Ap 4:8.
Przejdźmy do następnego punktu analizy. Oto jakie fragmenty ST zostały wykorzystane w powyższym zestawie. W poniższym wyliczeniu wiele z cytatów odpadło, ponieważ wielokrotnie powtarzały się, podaje je zatem tylko raz. Po uporządkowaniu zestaw ten wygląda następująco:
Rdz 15:6; Wj 13:2,12,15; Kpł 19:12; Lb 16:5; 30:2; Pwt Pr 6:4-5; 6:13; 6:16; 8:3; 18:15-16; 32:35; 32:36; 1 Krl 19:10,14; Prz 3:11; Ps 2:1-2; 16:8; 24:1; 32:1-2; 34:12-16; 94:11; 103:8; 110:1; 110:4; 117:1; 118:6; 118:22-23; 118:25-26; Iz 1:9; 8:17; 10:22-23; 40:3-5; 40:6-8; 40:13; 53:1; 54:13; 58:6; 61:1-2; Jer 9:24; 31:31-34; Jl 2:32; 3:4; 3:5; Am 9-11; Oz 14:10; Zach 11:12-13.
Razem: około 70 wersów ST z tetragramem, które zostały zacytowane w NT.
Porównajmy to teraz z wersami ST z ponad 9 fragmentów LXX z tetragramem, które Towarzystwo Strażnica podaje w swych publikacjach. Dokładne omówienie tych manuskryptów podałem za tymi publikacjami już w tekście Czy Brooklyn sfałszował Nowy Testament?
Do poniższego zestawu tych miejsc dołączam także wykaz wersów z tetragramem w księdze Pwt Pr z papirusu LXX oznaczonego jako Fuad 266. Towarzystwo Strażnica opublikowało fragmenty owego papirusu wraz z wykazem miejsc jakie zawierają w nim tetragram w Chrześcijańskich Pismach Greckich, str. 409-412 (por. The Kingdom Interlinear Translation of the Greek Scriptures, Brooklyn 1985, str. 1134-1137). Poniżej podając wykaz wersów za tym papirusem, w nawiasach obok podaję zarazem informacje odnośnie tego w których wierszach tego manuskryptu znajduje się tetragram. Oto wersy ST dla których Towarzystwo Strażnica znalazło w swych wszystkich manuskryptach LXX potwierdzenie istnienia w nich tetragramu:
Rdz 2:8,18; Kpł (rozdziały 2-6); Pwt Pr 18:4-6 (zawiera tetragram w wierszu 5 i 6); 18:15, 16 (zawiera tetragram w wierszu 3); 20:12-14, 17-19 (zawiera tetragram w wierszach 3 i 7); 24:8-10 (zawiera tetragram w wierszu 3); 24:4 (zawiera tetragram w wierszu 5); 25:15-17 (zawiera tetragram w wierszu 3); 26:2, 3 (zawiera tetragram w wierszu 1); 27:1-3 (zawiera tetragram w wierszu 5); 31:26 (zawiera tetragram w wierszu 1); 31:27, 28 (zawiera tetragram w wierszu nr 5); 31:28 do 32:7 (zawiera tetragram w wierszu 7 i 15); 31:29, 30 (zawiera tetragram w wierszu 6); 1Krl 20:13, 13, 14; 2 Krl 23:12, 16, 21, 23, 25, 26, 27; Hioba 42:11,12; Ps 18:30, 31, 41, 46; 28:6, 7, 8; 29:1, 1, 2, 2, 3, 3; 30:1, 2, 4, 7, 8, 10, 10, 12; 31:1, 5, 6, 9, 21, 23, 23, 24; 32:10, 11; 35:1, 22, 24, 27; 36; 69 (część); 91:2, 9; 92:1, 4, 5, 8, 9; 96:7, 7, 8, 9, 10, 13; 97:1, 5, 9, 10, 12; 102:15, 16, 19, 21; 103:1, 2, 6, 8; Jon 3:3; 4:2; Mich 1:1, 3; 4:4, 5, 7; 5:4, 4; Hab 2:14, 16, 20; 3:9; Sof 1:3, 14; 2:10; Zach 1:3, 3, 4; 3:5, 6, 7; 8:20; 9:1, 1, 4.
Jak widać z porównania w obydwu powyższych zestawach pokrywają się ze sobą tylko księgi Rdz, Kpł, Pwt Pr, 1 Krl, Ps i Zach. Natomiast jeśli chodzi o wersy to w powyższych zestawach pokrywa się tylko jedno (!) miejsce: Pwt Pr 18:15.
Wedle powyższego zestawu zawierający tetragram wers z Pwt Pr 18:15 został zacytowany z LXX w Dz Ap 3:22. Towarzystwo Strażnica nie omieszkało tego zaznaczyć w swym powyższym grecko-angielskim przekładzie interlinearnym (The Kingdom Interlinear..., str. 532), czyniąc to w przypisie do Dz 3:22. Oczywiście ten sam przypis przemilcza i nie nadmienia faktu, że jest to niestety tylko jedyne miejsce NT jakie Towarzystwo Strażnica mogłoby potwierdzić manusktyptem LXX zawierającym tetragram.
Zatem jedynym miejscem w NT, do którego Towarzystwo Strażnica jest jako tako upoważnione przez stare manuskrypty LXX do wstawienia tetragramu, jest fragment w Dz Ap 3:22. Pisze "jako tako", bowiem nie ma wcale dowodów na to, że jakiś pisarz natchniony musiał wiernie przepisywać imię Boże z ST (patrz przykłady w samej Biblii na to omówione w tekście Czy pisarze Starego Testamentu byli 'odstępcami'? Jednakże, najlepszym dowodem na to jest jednak ten sam fragment ST przytoczony w innym miejscu tej samej księgi NT. Mianowicie, zauważmy, że w Dz 7:37 znów przytoczono Pwt Pr 18:15, ale tym razem już bez tetragramu! Nawet Biblia Świadków Jehowy tak to oddaje (patrz też odnośnik "l" w polskim Przekładzie Nowego Świata na str. 1376, który jako przypis do Dz 7:37 też odsyła do Pwt Pr 18:15, jako do źródła tego cytatu). Ten sam autor usunął więc tetragram tym razem, i jeśli do tego stopnia swobodnie modyfikował on ten cytat, to nie ma przeszkód założyć, że tak samo zmodyfikował go w Dz 3:22, gdzie również mógł pominąć tetragram.
Podsumowanie
Tak, czy inaczej, Dz 3:22 to jedyne miejsce w NT, dla którego Świadkowie Jehowy mają podpórkę w starych manuskryptach LXX z tetragramem. Inne miejsca z NT, będące cytatami z miejsc zawierających w ST tetragram, które Świadkowie Jehowy na bazie tetragramu występującego w tekście masoreckim traktują jako "na pewno" zawierające tetragram w ST LXX, wcale zawierać go nie musiały. Jak pokazują przykłady zacytowane na początku niniejszego tekstu, występowanie tetragramu w tekście masoreckim ST wcale nie musi być zbieżne z występowaniem tetragramu w starych LXX. Z zacytowanych na początku tego tekstu przykładów opartych na przedchrześcijańskich kopiach LXX i na przedmasoreckim tekście hebrajskim księgi Izajasza możemy zauważyć, że owe teksty ST, na których opierali się także kopiści LXX nie zawsze mają tetragram w tych miejscach, w których zawiera go masorecki tekst ST. Owe przedmasoreckie rękopisy ST mają w tych miejscach wstawione słowo Bóg-Elohim i Adonaj-Pan. Towarzystwo Strażnica nie wpisało więc w swych Chrześcijańskich Pismach Greckich tetragramu w oparciu o jednoznaczny pod względem występowania imienia Bożego tekst hebrajski ST, ale uczyniło to na zasadzie nieuprawnionej interpolacji dokonanej na bazie losowych przesłanek co do występowania tetragramu w hebrajskich Pismach ST.
