Pierwsi chrześcijanie a Imię Boże. Czy starożytni chrześcijanie usuwali Imię Boże?

Autor: Jan Lewandowski 2002-07-12

Świadkowie Jehowy przyznają przez cytat jednego z badaczy (Teller) w swej broszurze pt. Imię Boże, które pozostanie na zawsze (Brooklyn 1987, str. 7, tekst w różowym marginesie), że Ojcowie Kościoła żyjący między II a ok. V wiekiem używali imienia Bożego, ponieważ zachowało się ono w ich pismach. Patrz Orygenes, który używa imienia Bożego w Przeciw Celsusowi (VI, 31 - 32). Por. też Juliusz Synowiec, Mojżesz i jego religia, Kraków 1996, str. 66. Zauważmy, że to dyskretnie przeczy tezie Świadków Jehowy jakoby chrześcijaństwo odstępcze zaczęło od II wieku usuwać i rugować Imię Boże z pism (por. powyższą broszurę Świadków Jehowy pt. Imię Boże..., str. 17, 25).

Jak mogli usuwać to Imię ci sami ludzie jacy je stosowali? Sam fakt, że wzmiankowani pisarze chrześcijańscy żyjący od II do ok. V wieku stosowali Imię Boże dowodzi więc, że nie mieli celu w tym aby go usuwać i z nim walczyć, bowiem nie bali się go używać. Okoliczność ta jest doniosła także z innego powodu. Otóż, jeśli tego imienia nie usuwano to sam fakt, że nie znajdujemy go w cytatach chrześcijan z ST znaczy, że nie dlatego nie cytowano go bo chciano "wyrugować", czy usunąć Imię Boże z świadomości czytelników, ale dlatego, że miejsca z jakich go cytowano go nie miały. W niniejszym tekście prześledzę pisma pierwszych chrześcijan będących często uczniami apostołów, aby sprawdzić jak traktowali oni miejsca w ST z tetragramem, gdy je cytowali. Sami Świadkowie Jehowy często odwołują się do "pierwszych chrześcijan" dla "potwierdzenia" swej wiarygodności (por. np. Strażnica, 15 maja 1995, str. 10), więc tym bardziej słuszne będzie jeśli i ja to zrobię w kwestii tak ważnego dla nich tematu jak Imię Boże. Jeśli - jak wynika z wyżej wzmiankowanego faktu, że Ojcowie Kościoła cytowali Imię Boże - nie dążono wśród chrześcijan żyjących do ok. IV wieku do przemilczania imienia Bożego, to tym bardziej powinno ono być w pismach pierwszych chrześcijan, jacy cytowali ST z miejsc z tetragramem. Zwłaszcza Imię to powinno być w pismach tych chrześcijan jacy pisali w I wieku (pisma takie zachowały się - omówię je niżej), bowiem zdaniem Świadków Jehowy dopiero od II wieku zaczęto usuwać to Imię (Imię Boże...., str. 17, 25). Zatem czy jest to Imię w pismach najstarszych chrześcijan, uczniów apostołów? Jeśli teza Świadków Jehowy jest słuszna, to Imię to powinno tam być i chrześcijanie ci nie mogli go pomijać, gdy cytowali z ST. Nawet ci chrześcijanie jacy kopiowali pisma tych pierwszych chrześcijan ok. V wieków później (takie odpisy tych pism zachowały się do naszych czasów) nie powinni ich usuwać, zgodnie z tym co podają Świadkowie Jehowy w swej broszurze Imię Boże...., za powyższym z badaczy, że Ojcowie Kościoła piszący jeszcze w V wieku używali imienia Bożego. Tak więc, czy w pismach najstarszych chrześcijan zachowało się Imię Boże w cytatach z ST zawierających tetragram? Przeanalizuję pisma tych właśnie chrześcijan aby to ustalić. Górną granicę czasową dla pism jakie będę analizował wyznaczam na koniec II wieku. Jak bowiem pokazuje przykład Ireneusza żyjącego i piszącego jeszcze w roku 190, znał on bezpośrednich uczniów apostołów, od jakich czerpał swą naukę. Niech to kryterium silnej i prawie bezpośredniej łączności autorów analizowanych przeze mnie pism z uczniami apostolskimi będzie więc kryterium wyznaczającym górną granicę czasową dla analizowanych w niniejszym tekście rękopisów.

Klemens rzymski i jego list do Koryntian

Klemens rzymski jest nikim innym jak tylko świadkiem nauki i zwyczajów samych apostołów, znał on bowiem osobiście samego św. Pawła (Euzebiusz, Historia Kościelna, III, IV, 9) i apostołów (Ireneusz, Przeciw herezjom, III, 3, 3; Euzebiusz, Historia Kościelna, V, 6, 2 i V, 11, 1). O Klemensie rzymskim wspomina prawdopodobnie sam Paweł w Flp 4:3 - tak przynajmniej sądził Euzebiusz w swej Historii Kościelnej (III, IV, 9-10) a Hieronim był nawet pewien tego, że to jedna i ta sama osoba (De Viris Inlustribus, XV). Swój list Klemens pisał w latach dziewięćdziesiątych pierwszego stulecia (por. Marek Starowieyski, w: Pierwsi świadkowie, Kraków 1998, str. 47), dokładniej mówiąc ok. roku 96 (por. Andrzej Bober, Antologia Patrystyczna, Kraków 1965, str. 220), czyli w czasach gdy wedle tradycji (uznawanej również przez Świadków Jehowy - por ich leksykon pt. Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne, Brooklyn 1998, str. 264) żył jeszcze ostatni apostoł - Jan. On to właśnie - zdaniem Świadków Jehowy - skutecznie powstrzymywał próbujące już wtedy się ujawnić tzw. "Wielkie Odstępstwo" "prawowiernego zboru" chrześcijańskiego (por. książkę Świadków Jehowy pt. Wspaniały finał Objawienia bliski, Brooklyn 1993, str. 29 -30). Zatem Klemens może być uznany za wiarygodnego nie tylko z tego powodu, że znał samych apostołów, ale i dlatego, że żył w czasach gdy jego poglądów nie zniekształciło jeszcze tzw. Wielkie Odstępstwo, jakie zdaniem Świadków Jehowy sprawiło, że na początku II wieku po śmierci ostatniego z apostołów zaczęto usuwać Imię Boże z przekładów Biblii (Imię Boże...., str. 17, 25). Jeśli więc Imię to zaczęto niby "usuwać" z przekładów Biblii dopiero na początku II wieku, to w liście Klemensa, który powstał jeszcze w I wieku, Imię Boże w zawierających tetragram cytatach ze Starego Testamentu powinno się znajdować. Jednak tak nie jest!

Oto miejsca gdzie Klemens rzymski cytuje fragmenty Pisma świętego ST zawierające w tekście masoreckim tetragram YHWH (oddawany przez Przekład Biblii Świadków Jehowy jako "Jehowa"). Obok wykorzystanych przez Klemensa w sposób wyraźny i jednoznaczny cytatów z ST podaję obok w nawiasie miejsca jego Listu do Koryntian w jakich cytuje on te wersy. Nigdzie jednak w cytatach Klemensa nie znajdujemy tetragramu, wszędzie pisze on na to miejsce "Pan"! Oto wykaz tych cytatów:

Rdz 4:3-8 (IV, 1-6), Iz 1:16-20 (VIII, 4), Ps 12 (11 w LXX):3-4 (XV, 5), Iz 53:1-12 (XVI, 3-14), Ps 22 (w LXX 21):7-9 (XVI, 16), Ps 51 (50 w LXX):15 (XVIII, 15), Prz 20:27 (XXI, 2), Pwt Pr 32:8-9 (XXIX, 2), Ps 118 (117 w LXX):19-20 (XLVIII, 2-3), Ps 32 (w LXX 31):2 (L, 6), Ps 69 (w LXX 68):31-32 (LII, 2), Ps 24 (w LXX 23):1 (LIV, 3), Ps 118 (w LXX 117):18 (LVI, 3), Prz 3:12 (LVI, 4).

Czasem też Klemens określa Boga ST terminem "Pan", ale nigdy nie określa go za pomocą tetragramu (np. jego List do Koryntian, LV, 6 czyni to w nawiązaniu do Est 4:16 - por. LIII, 3 i aluzja do Pwt Pr 9:13; patrz też przypisywany niegdyś Klemensowi tzw. 2 list do Koryntian z początków II wieku również używającego w XIII, 2 określenia "Pan" w nawiązaniu do słów Jahwe z Iz 52:5 i XVII, 4 w nawiązaniu do Iz 66, 18; por też starochrześcijański List Barnaby (VI, 12 i 18; IX, 1; XII, 5) z roku ok. 130, gdzie w nawiązaniu do Rdz 1:26. 28, Ps 18 (w LXX 17):45 i Lb 21:6-9 autor także używa na określenie Boga z ST terminu "Pan").

List Barnaby

Tekst tego listu powstał już około roku 130, więc również możemy uznać go za wiarygodnego świadka tekstualnego zwyczajów pierwotnego chrześcijaństwa. Zachowana wersja tekstu również nie jest nowa - pochodzi z III wieku (por. Marek Starowieyski, w: Pierwsi świadkowie, Kraków 1998, str. 174-175).

Podobnie jak w przypadku listu Klemensa i tutaj w cytatach z ST zawierających w tekście masoreckim tetragram, autor konsekwentnie pisze "Pan", nigdy nie używając tetragramu. Oto wykaz takich miejsc (podanych w nawiasie - jak to było wyżej) i wykaz użytych w tych właśnie miejscach tego listu cytatów z ST ze słowem "Pan" zamiast tetragramu:

Iz 1:11-14 (II, 4- 5), Iz 58:5 (III, 1-2), Ps 118:24 (VI, 4), Wj 15:26 (IX, 2), Jr 4:3 (IX, 5), Iz 45:2-3 (XI, 4), Ps 1:3-6 (XI, 6), Ps 110 (109):1 (XII, 10), Iz 45:1 (XII, 11), Rdz 25:21-23 (XIII, 2), Iz 42:6-7 (XIV,7-8), Iz 61:1 (XIV, 9), Pwt Pr 5:11 (XIX, 5).

Homilia paschalna Melitona z Sardes

Autor tejże Homilii, Meliton z Sardes, biskup azjatycki, żył w połowie II wieku, za czasów Marka Aureliusza (Euzebiusz, Historia Kościelna, IV, 26, 1) czyli w latach 161-180. Hieronim spisał życiorys Melitona (De Viris Inlustribus, XXIV). Euzebiusz wymienia Homilie Melitona tytułując ją: O Wielkanocy (Euzebiusz, Historia Kościelna, IV, 26, 2). Dziełko to zachowało się najrzetelniej w wersji papirusowej z IV wieku, a także w kilku innych wersjach (por. M. Starowieyski, jak wyżej, str. 301). W dziełku tym również nigdzie nie znajdujemy tetragramu w tych cytatach z ST, gdzie normalnie tekst masorecki je umieszcza. W Homilii Melitona są tylko dwa takie miejsca będące wyraźnymi cytatami z ST, który w wersji masoreckiej zawiera w tych miejscach tetragram: Ps 2:1-2 i Ps 18 (17 w wersji LXX):13 (w wersji Biblii Świadków Jehowy; w wersji Biblii Tysiąclecia jest to wers 14). Odpowiednio są to miejsca: 62 i 98 Homilii Melitona, gdzie zacytowano te dwa przed chwilą wymienione Psalmy. Homilia w tych miejscach zamiast tetragramu wstawia konsekwentnie słowo "Pan".

Atenagoras z Aten

W 177 roku napisał swe dziełko pt. Prośba za chrześcijanami (por. S. Kalinkowski, w: Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami, O zmartwychwstaniu umarłych, Warszawa PAX 1985, str. 11). W dziełku tym (10) cytuje on za Septuagintą (patrz przypis 45 na str. 39 w powyższym wydaniu PAX-u Arenagorasa) wers z ST (Prz 8, 22) zawierający w tekście masoreckim tetragram, jednakże u Atenagorasa w cytacie tym na miejscu tetragramu znajdujemy "Pan". Jak widać korzystał on z Septuaginty (podobnie jak chrześcijanie czasów apostolskich, por. Za 5:3 i Wj 21:16 cytowane z tekstu Septuaginty w Didache [II, 3] oraz Hi 11:2 n. i Iz 60:17 jakie Klemens rzymski cytuje za Septuagintą w swym Liście do Koryntian [XXX, 4-5 i XLII, 5]), która zamiast tetragramu miała "Kyrios" ("Pan"). Tak! Również Ireneusz cytuje z takiej Septuaginty (między innymi, bo nie tylko) wers Iz 7:14-16 i 10:23 z Kyrios-Pan zamiast tetragramu (Wykład Nauki Apostolskiej, 53, 87 - patrz przypis 316 na str. 70, przypis 434 na str. 90 i przypis 321 na str. 71 w wydaniu WAM tego dziełka, Kraków 1997). Tak samo czyni żyjący również w II wieku Hipolit, który w swym Przeciw Noetosowi (15) cytuje z Septuaginty Mi 2:7-8 ze słowem "Pan" zamiast tetragramu (patrz wydanie WAM Przeciw Noetosowi, Kraków 1997, str. 98, przypis nr 49). Jak widać jakoś tym chrześcijanom żyjącym niecałe sto lat po apostołach i często mającym z pierwszej ręki ich nauki nie przeszkadzało jak dziś Świadkom Jehowy to, iż wstawia się zamiast imienia Bożego słowo "Pan" (por. Imię Boże..., str. 17, 20-21, 25), bowiem oni sami korzystali i cytowali nawet z przekładów Pisma świętego zawierających zamiast tetragramu słowo "Pan". Czyż z tego nie widać jak na dłoni, że pierwsi chrześcijanie różnią się bardzo pod tym względem od Świadków Jehowy i po prostu nie podzielali oni ich dziwacznych zwyczajów w kwestii tetragramu?

Ireneusz z Lyonu

Irenuesz żył pod koniec II wieku i był uczniem Polikarpa (Euzebiusz, Historia Kościelna, V, 5, 8-9) a ten z kolei był uczniem samych apostołów (Euzebiusz, tamże, III, 36, 1-2; IV, 14, 3). Wedle Hieronima Polikarp był uczniem samego świętego Jana (Hieronim, De Viris Inlustribus, XVII). Sam Ireneusz wspomina, że był uczniem Polikarpa (List do Florynusa w Historii Kościelnej Euzebiusza V, 20, 4-7 i Przeciw herezjom III cytowane u Euzebiusza w Historii kościelnej IV, 14, 3-4). Skoro Ireneusz był uczniem samych świadków apostołów to powinniśmy przyjrzeć się jego dziełom. Czy cytował on tetragram za ST w miejscach gdzie on się znajdował? Czy hołdował on tradycji obsesyjnego nadużywania imienia Jahwe istniejącej zdaniem Świadków Jehowy wśród pierwszych chrześcijan? Otóż nie. Był on konsekwentny i jak reszta wyżej wspomnianej najstarszej chrześcijańskiej tradycji używał on słowa "Pan" zamiast tetragramu w cytatach ST mających tetragram w wersjach tekstu masoreckiego. Przypatrzmy się jego dziełu pt. Wykład Nauki Apostolskiej jakie powstało w latach 177 do 190 (por. Wincenty Myszor, w: Ireneusz z Lyonu, Wykład Nauki apostolskiej, Kraków 1997, str. 7). Podaję wykaz zacytowanych przez Ireneusza wersów w jego dziele Wykład Nauki Apostolskiej; w nawiasie obok cytatów podaję miejsce rzeczonego dzieła Ireneusza, gdzie cytuje on dany wers. We wszystkich tych miejscach gdzie mamy w tekście masoreckim ST tetragram, u Ireneusza w niżej wymienionych przytoczonych przez niego cytatach zawierających w masoreckim ST tetragram, znajdujemy zamiast tetragramu słowo "Pan". W poniższym zestawie w odnośnikach do Psalmów w nawiasie podaję numery Psalmów w wersji masoreckiej, wedle tej numeracji liczy bowiem Psalmy Biblia Świadków Jehowy i Biblia Tysiąclecia (podczas gdy w nawiasie Biblia Tysiąclecia podaje też numer Psalmu wedle Septuaginty):

Rdz 9:26 (21), Rdz 18:1-3, Rdz 19:24 (44), Ps 109 (110): 1-7 (48), Iz 45:1, Ps 2:7-8, Ps 109 (110): 1 (49), Iz 49: 5-6 (50), Iz 7:14-16 (za LXX) i 61:1 (53), Iz 53, 1 (68), Iz 53:6 (69), Ps 3:6 (73), Ps 2:1-2 (74), Ps 67 (68):17-18 (83), Ps 23 (24): 8. 10 (84), Ps 109 (110): 1 (85), Iz 10:23 (LXX) (87), Iz 2:11 i 17 (88), Jr 31:31-34 (90), Jl 3:5 (96).

Hipolit rzymski

Następnym chrześcijaninem piszącym i żyjącym w II wieku był Hipolit. W swym dziełku Przeciw Noetosowi również cytuje on wersy jakie w masoreckim ST mają tetragram (wyjątkiem jest Iz 53:1, w którym autor pisze jednak Pan); jednakże w cytatach Hipolita zamiast tetragramu znów czytamy "Pan". Oto wykaz, zgodnie z regułą stosowaną wyżej w nawiasie obok wersów z ST wykorzystanych przez Hipolita podaję miejsce jego rzeczonego dzieła, w którym on dany wers zacytował:

Ps 33 (32):6 (12), Jr 23:18 (13), Mi 2:7-8 (za LXX) (15), Iz 53:1 (17).

Sięgnijmy również do anonimowych dzieł chrześcijańskich z II wieku, uznawanych za apokryficzne. Autorzy tych dzieł byli chrześcijanami z czasów gdy od śmierci apostołów nie minęło jeszcze nawet sto lat. Byli więc bezpośrednimi spadkobiercami zwyczajów pozostawionych przez nich w najstarszych wspólnotach chrześcijańskich. Czy oni też używali wersji ST z tetragramem, "wiernie" (jak uczyniliby to Świadkowie Jehowy) przepisując go do swych cytatów i nie pomijając go? Okazuje się, że nie. Nie znali oni takiego zwyczaju jak Świadkowie Jehowy i również konsekwentnie pisali słowo "Pan" w cytatach ST zawierających w tekście masoreckim tetragram.

Tzw. List Apostołów

To chrześcijańskie dziełko apokryficzne pochodzi z roku 160-170 po Chrystusie i dotarło do nas w wersji rękopisu z ok. IV - V wieku (por. M. Starowieyski, wstęp, w: Apokryfy Nowego Testamentu, Listy i Apokalipsy chrześcijańskie, Kraków 2001, str. 26). Dziełko to w 19 (30) cytuje w całości Psalm 3 ze Starego Testamentu, który w tekście masoreckim zawiera aż 6 razy tetragram. Jednakże w cytującym ten Psalm tekście naszego omawianego Listu czytamy w tych miejscach "Pan".

Zstąpienie do otchłani

To dziełko wczesnochrześcijańskie powstało na przełomie I i II wieku a jego tekst dotrwał do nas w wersji z V wieku (podaję za M. Starowieyski, Apokryfy Nowego Testamentu, Ewangelie Apokryficzne, tom I (część 2), Lublin 1986, str. 445). Napisano je w języku greckim. Rękopisy na podstawie jakich tłumaczenie tego tekstu sporządził Tischendorf pochodzą ze średniowiecza (M. Starowieyski, tamże). Tekst ten cytuje wersy ST mające w tekście masoreckim tetragram; zamiast tetragramu znajdujemy tam jednak "Pan". Tak jest w przypadku Ps 24 (23 w LXX ):8 cytowanego w V, 3 rzeczonego dziełka. W I, 2 Zstąpienia..., autor zwraca się do Boga słowem "Adonai" (co jak wiadomo znaczy po hebrajsku "Pan"). Świadkowie Jehowy nie znoszą zwracania się do Boga poprzez formę "Pan" (por. ich wcześniej już cytowaną broszurę Imię Boże..., str. 25, tekst na błękitnym marginesie).

Ewangelia Nikodema (wersja A)

Grecka wersja Ewangelii Nikodema powstałej ok. V wieku (podaję za M. Starowieyski, Apokryfy Nowego Testamentu, Ewangelie Apokryficzne, tom I (część 2), Lublin 1986, str. 423) cytuje (XVI, 6) wers z Pwt Pr 34:5. Wers ten w tekście masoreckim zawiera tetragram ale owa Ewangelia cytuje ten wers ze słowem "Pan" zamiast tetragramu.

Nowy Testament a tetragram w świetle zachowanych pomników literackich najstarszych chrześcijan

Świadkowie Jehowy twierdzą, że w Nowym Testamencie również był tetragram. Nie przedstawiają na to jednak żadnych dowodów i w swojej broszurze pt. Imię Boże...., przygnieceni faktami muszą stwierdzić, że "w żadnym ze znanych nam dzisiaj starożytnych greckich manuskryptów ksiąg od Mateusza do Objawienia nie ma pełnego imienia Bożego" (str. 23). Zatem domniemanie Świadków Jehowy iż tetragram znajdował się pierwotnie w NT jest oparte nie na faktach ale tylko na fantazjach i pragnieniach. Przypatrzmy się pismom najstarszych chrześcijan jacy żyli jeszcze w czasach apostołów i cytowali fragmenty Nowego Testamentu w których znajdujemy słowo "Pan" i w których Świadkowie Jehowy chcieliby widzieć tetragram.

Klemens rzymski piszący jak już wyżej wspomniano jeszcze za życia apostołów, cytuje w swym Liście do Koryntian (XXXIV, 8) 1 Kor 2:9 z wersją "Pan" (choć Biblie mają w tym miejscu Bóg - w tym Biblia Świadków Jehowy). Gdyby w czasach Klemensa w manuskryptach NT był tetragram to napisałby on tu Imię Boże, a nie wstawiał "Pan". A jednak wstawił "Kyrios" - "Pan". To dowodzi, że przed oczami Klemens nie miał listu Pawła z tetragramem, tylko ze słowem "Pan". Wers 1 P 1:17 jaki Biblia Świadków Jehowy odnosi do Ojca, List Barnaby (IV, 12) nie odnosi do słów "Jehowy", ale uważa go za słowa "Pana". List Barnaby powstał już w roku 130 (a wiec kolejny dokument jakiego autor pamiętał czasy apostołów) i dysponujemy jego wersją z III wieku (por. M. Starowieyski, Pierwsi Świadkowie, str. 174-175). Ireneusz z Lyonu cytuje Mt 22:37-40 (Wykład Nauki Apostolskiej, 87) ale wstawia tam "Kyrios" - czyli "Pan", a nie tetragram w wersji Jehowa, jak czyni to w tym miejscu Biblia Świadków Jehowy. Jak widać rękopis Ewangelii Mateusza z jakiego cytował tu Ireneusz nie miał tetragramu w tymże cytacie z ST w Mt 22:37-40, skoro Ireneusz tetragramu w tym miejscu nie zacytował. Po raz kolejny oznacza to, że w rękopisach NT dostępnych już uczniom apostołów z II wieku tetragramu nie było. Wersje te nawet gdy cytowały z ST nie wstawiały tetragramu. Protoewangelia Jakuba datowana na ok. II/III wiek (por. M. Starowieyski, Apokryfy Nowego Testamentu, Ewangelie Apokryficzne....., tom I, (część 1), str. 177) cytuje w XI, 2 wers Łk 1:30 ze słowami "Pan wszechrzeczy" (zamiast słów "u Boga" podawanych wedle współczesnych przekładów Biblii). Identyczna sytuacja zachodzi w XI, 3 tej Protoewangelii (cytat ze słowem "Pan Bóg" w nieco odmiennej wersji od bardziej znanej lekcji Łk 1:35, gdzie padają tylko słowa o "Najwyższym"). Znów nie znajdujemy tu tetragramu.

Zakończenie

W pismach chrześcijan pierwszych dwóch wieków pisze się konsekwentnie "Pan" zamiast tetragramu, nawet tam gdzie w tekście masoreckim cytowany tekst miał tetragram. Nie można założyć, że i z tych pism usunięto Imię Boże, bowiem w innych zachowanych pismach z tego okresu Imię Boże występuje, jak o tym zaświadcza nawet broszura Imię Boże......, za wynikiem badań Tellera (str. 7, tekst w różowym marginesie). Zatem w świetle tego faktu hipoteza Strażnicy mówiąca o usuwaniu imienia Bożego z pism przez "odstępczych chrześcijan" okazuje się absurdalna. Można by tu na przykład przywołać pismo Orygenesa Przeciw Celsusowi, gdzie cytuje on Imię Boże (VI, 31 - 32) jakie zachowało się nie usunięte w naszym tekście; i zarazem cytuje on w tym samym swym dziele miejsca mające w masoreckim ST tetragram, ale u o Orygenesa w cytatach już go nie ma (patrz Przeciw Celsusowi, przedmowa V [cytat z Jer 20:7], I, 43 [cytat z Ez 1:28; 2:1 i Iz 6:1-2], I, 46 [cytat z Iz 48:16], I, 48 [cytat z Rdz 27:27], itd.). Jak wynika z wyżej przytaczanej broszury Świadków Jehowy Imię Boże..., jeszcze do ok. V wieku chrześcijanie używali imienia Bożego w swych pismach. Jednocześnie wersje Pisma Świętego z jakich cytowali oni miejsca zawierające tetragram w Starym Testamencie, zamiast tetragramu miały już od samego początku (począwszy od czasów cytowania ST w Nowym Testamencie) formę "Kyrios" - "Pan". To jasno więc dowodzi, że chrześcijanie ci w cytowanych przez siebie fragmentach Pisma ST nie baliby się zatajać czy pomijać tetragramu, skoro używali imienia Bożego, ale po prostu nie mieli tetragramu w swych wersjach Pisma świętego, a formę zastępczą "Adonai" lub "Kyrios" ("Pan") spotykali najczęściej. Tak też cytowali więc te wersy w swych pismach i nie dziwiło ich ani nie oburzało, że mieli do czynienia z wersjami Pisma świętego (najczęściej był to przekład grecki - Septuaginta - patrz wyżej o Ireneuszu) z wersją "Pan" zamiast tetragramu. Jeśli więc już pierwsi chrześcijanie używali takich wersji Pisma świętego ST ze słowem "Pan" zamiast tetragramu, to czemu Świadkowie Jehowy krytykują (por. powyższą broszurę Imię Boże....., str. 19-20) współczesne chrześcijańskie przekłady Biblii jakie idą za tą praktyką najstarszych chrześcijan i dokonują przekładów ST bez tetragramu? Praktyka ta jak widać z wykonanych przeze mnie wyżej analiz najstarszych pism chrześcijańskich, była już znana i akceptowana przez pierwszych chrześcijan, żyjących w pierwszych dwóch wiekach. Z punktu widzenia praktyki tych najstarszych świadectw chrześcijańskich, krytyka Świadków Jehowy wystosowywana przez nich wobec innych chrześcijańskich przekładów Biblii ST jest więc totalnie nieuzasadniona. Krytyka ta jest oparta nie na faktach z praktyki najstarszych chrześcijan, ale na wyssanej z palca niezgrabnie spreparowanej ideologii nadmiernego i wręcz obsesyjnego przywiązywania wagi do tetragramu. Jak widzieliśmy z niniejszego przeglądu praktyka najstarszych chrześcijan znających często samych apostołów była inna, i nie tylko akceptowali oni greckie przekłady ST bez tetragramu, ale sami cytowali z takich przekładów słowo "Pan" zamiast imienia Bożego. Zachowania takiego absolutnie nie podziela Towarzystwo Strażnica, jakie wstawiło tetragram nawet tam gdzie on się nigdy nie znajdował - do Nowego Testamentu. Termin "Pan" Świadkowie Jehowy zwalczają jakby był on czymś niestosownym wobec Boga, pozbawiającym tekst Biblii "kluczowego znaczenia", czy "wprowadzającym zamęt" (Imię Boże..., str. 25, tekst na błękitnym marginesie). Tymczasem sami pisarze Biblii Starego Testamentu używali chętnie wobec Boga tytułu "Pan" i nawet Biblia Świadków Jehowy tak to oddała. Patrz następujące miejsca:

Rdz 15:2 i 8, Wj 23:17, Wj 34:23, Pwt Pr 10:17, Joz 3:11 i 13, Joz 7:7, Sdz 6:22, Sdz 16:28, 2 Sm 7:18-20 i 22,28, 1 Krl 2:26, 1 Krl 8:53, Ne 8:10 i 10:29, Ps 8:1 i 9, Ps 68:20, Ps 69:6, Ps 71:5 i 16, Ps 73:28, Ps 97:5, Ps 109:21, Ps 114:7, Ps 135:5, Ps 136:3, Ps 140:7, Ps 141:8, Ps 147:5, Iz 1:24, Iz 3:1 i 15, Iz 7:7, Iz 10:16 i 23-24, Iz 10:33, Iz 19:4, Iz 22:5 i 12,14-15, Iz 25:8, Iz 28:16, Iz 28:22, Iz 30:15, Iz 40:10, Iz 48:16, Iz 49:22, Iz 50:4-5 i 7,9, Iz 51:22, Iz 52:4, Iz 56:8, Iz 61:1 i 11, Iz 65:13 i 15, Jr 1:6, Jr 2:19 i 22, Jr 4:10, Jr 7:20, Jr 14:13, Jr 32:17 i 25, Jr 44:26, Jr 46:10, Jr 49:5, Jr 50:25, Jr 50:31, Ez 2:4, Ez 3:11 i 27, Ez 4:14, Ez 5:5 i 7, Ez 5:8 i 11, Ez 6:3 i 11, Ez 7:2 i 5, Ez 8:1, Ez 9:8, Ez 11:7-8, Ez 11:13 i 16-17, Ez 11:21, Ez 12:10, Ez 12:19 i 23, Ez 12:25 i 28, Ez 13:3 i 8-9, Ez 13:13 i 16, Ez 13:18 i 20, Ez 14:4 i 6, Ez 14:11, Ez 14:14, Ez 14:16 i 18, Ez 14:20-21, Ez 14:23, Ez 15:6 i 8, Ez 16:3 i 8, Ez 16:14 i 19, Ez 16:23, Ez 16:30, Ez 16:36, Ez 16:43 i 48, Ez 16:59, Ez 16:63, Ez 17:3 i 9, Ez 17:16 i 19, Ez 17:22, Ez 18:3 i 9, Ez 18:23, Ez 18:30 i 32, Ez 20:3 i 5, Ez 20:27, Ez 20:30-31, Ez 20:33, Ez 20:36 i 39-40, Ez 20:44 i 47, Ez 20:49, Ez 21:7 i 13, Ez 21:24 i 26, Ez 21:28, Ez 22:3 i 12, Ez 22:19, Ez 22:28 i 31-32, Ez 23:28 i 32, Ez 23:34-35, Ez 23:46 i 49, Ez 24:3 i 6, Ez 24:9 i 14, Ez 24:21 i 24, Ez 25:3 i 6, Ez 25:8, Ez 25:12-16, Ez 26:3 i 5, Ez 26:7 i 14-15, Ez 26:19 i 21, Ez 27:3, Ez 28:2 i 6, Ez 28:10 i 12, Ez 28:22 i 24-25, Ez 29:3 i 8, Ez 29:13 i 16, Ez 29:19-20, Ez 30:2 i 6, Ez 30:10, Ez 30:13 i 22, Ez 31:10 i 15, Ez 31:18, Ez 32:3 i 8, Ez 32:11 i 14, Ez 32:16 i 31-32, Ez 33:11 i 25, Ez 33:27, Ez 34:2 i 8, Ez 34:10-11, Ez 34:15 i 17, Ez 34:20 i 30-31, Ez 35:3 i 6, Ez 35:11 i 14, Ez 36:2-7, Ez 36:13-15, Ez 36:22-23, Ez 36:32-33, Ez 36:37, Ez 37:3 i 5, Ez 37:9 i 12, Ez 37:19 i 21, Ez 38:3 i 10, Ez 38:14 i 17-18, Ez 38:21, Ez 39:1 i 5, Ez 39:8 i 10, Ez 39:13 i 17, Ez 39:20 i 25, Ez 39:29, Ez 43:18-19, Ez 43:27, Ez 44:6 i 9, Ez 44:12 i 15, Ez 44:27, Ez 45:9 i 15, Ez 45:18, Ez 46:1 i 16, Ez 47:13 i 23, Ez 48:29, Dn 5:23, Oz 12:14, Am 1:8, Am 3:7-8, Am 3:11 i 13, Am 4:2 i 5, Am 5:3, Am 6:8, Am 7:1-2, Am 7:4-6, Am 8:1 i 3, Am 8:9 9 i 11, Am 9:5 i 8, Ab 1:1, Mi 1:2, Mi 4:13, Ha 3:19, Sof 1:7, Za 4:14 i 6:5, Za 9:14, Ml 1:6, Mt 11:25, Łk 2:29, Łk 10:21, Dz 4:24, Dz 17:24, 1 Tm 1:14, 1 Tm 6:15, Ap 6:10, Ap 11:4, Ap 11:15. Również Strażnica nr 12 z 1957 roku nazywa Jehowę Panem (Ha- Adon') na str. 5 (por. tamże str. 6, par. 13).


Powrót do strony głównej
Opracował: Piotr Andryszczak
© 2007-2021